De Franse preken

Het is een eerder bevreemdende titel, maar de "geschiedenis van de Franse preken" blijft bewaard als één der merkwaardigste ondernemingen van Wim Maes en de V.M.O. Loonde het de moeite zich zo sterk te weren tegen de Franse preken, tegen het gebruik van het Frans in Vlaamse kerken ? Vlaanderen had toch andere zorgen ? Maar wanneer men het nu nuchter beschouwt, was het slechts één druppel, één druppel uit de belgische zee. Lang niet de eerste waarin men zijn tanden moest zetten en zeker niet de ergste. Maar wel even noodzakelijk als alle andere acties.

Al waren de Franse preken in Vlaamse kerken lang niet de ergste verschijnselen van franskiljonisme in Vlaanderen, het was wel de meest hatelijke vorm van het Franse, van het belgische anti-nationaal kolonialisme dat Vlaanderen heeft gekend. Het gebruik in de jaren 60 van het Frans op de kansel, niet als uitzonderingsgeval, doch in sommige kerken als iedere zondag terugkerende vaste regel, was een typisch belgisch kolonialistisch symbool, bezettingsteken en denationalizatieproces. Daarom ook loonde het de moeite zich hiertegen scherp te verzetten.  Het was van Vlaams standpunt verantwoord tegen deze toestand stelling te nemen. Men had dit reeds gedaan ook. Men had zich tot de kerkelijke overheden gewend om van hen te bekomen dat zij een einde zouden stellen aan deze pijnlijke vernedering. Katholieke enkelingen en katholieke verenigingen in Vlaanderen hadden die stappen reeds gedaan. Maar zoals altijd : zeer eerbiedig, zeer beleefd, zeer onderdanig, zeer hoofs, zeer voornaam. Het ene woord niet hoger dan het andere. Zonder dreiging in die toon. Het gevolg was dan ook duidelijk : niets roerde. Men deed gewoon of men niets gehoord en niemand gezien had. Men deed gewoon alsof niemand die stap gezet had. Eens te meer moest worden vastgesteld dat de kerkelijke overheden Vlaanderen niet kenden, dat zij ontoegankelijk waren voor de argumenten van katholieke Vlamingen.

Wie de Vlaamse geschiedenis nagaat wordt hierdoor niet verrast. De hoogwaardigheidsbekleders van de katholieke kerk zijn in Vlaanderen in hoge mate steeds trouwe dienaars geweest van de belgische staat geweest.  Op geen enkel ogenblik kon Vlaanderen, of de Vlaamse beweging, rekenen op de gezagsdragers van de katholieke kerk in Vlaanderen. Door de houding van de kerkelijke gezagsdragers zijn er herhaaldelijk in het wordingsproces van de Vlaamse beweging, ogenblikken geweest, waarop vele goede Vlamingen, goede Vlaams-nationalisten - tevens goede katholieken - voor scherpe gewetensconflicten werden gesteld. Met alle mogelijke gevolgen vandien. (We verwijzen maar naar de Oostfrontstrijders, die opgeroepen vanop de kansel, ten strijde trokken tegen het goddeloze bolsjevisme, en nadien door hun katholieke geloof in kerkers belandden...)

De kerkelijke overheden hadden dus al zeer lang maatregelen kunnen nemen, alvorens men tot actie zou overgegaan zijn ! Men kan Wim Maes dan ook geen verwijt maken dat hij overijld te werk is gegaan. Ook voor Wim Maes, als gelovig man, was het geen lachspelletje om deze actie te beginnen.

Niet iedereen was dan ook even geestdriftig wanneer werd vernomen dat Wim Maes met zijn militanten een actie begonnen was om het Frans als taal uit de Vlaamse parochiekerken te bannen. En evenmin was niet iedereen optimist van de goede afloop van deze actie. Het was inderdaad een delicate onderneming : actie in de kerk. Zou men dit begrijpen ? Zou men niet alleen begrijpen, zou men ook goedkeuren ? Daarbij, zouden Wim Maes en zijn mannen, zich de tanden niet stuk bijten op dit probleem? Beschikten de gezagsdragers van de kerk niet over teveel middelen om rustig af te wachten en toe te kijken ? Bestond ook het risico niet dat sommigen, gedreven door hun eigen ontstuimigheid, voortspruitend uit uit de echt bestaande verbittering, welke zich bij een aantal Vlaams-nationalisten sedert jaren - bij de ouderen reeds lang voor de oorlog, bij anderen niet het minst ten tijde van de belgische repressie - opgehoopt had  tegen bedienaars van de kerk, en de gezagdragers van de katholieke kerk, hun eigen persoonlijke plan zouden beramen en uitvoeren ? Bij de actie tegen de Franse preken was het risico en het gevaar dat men een gebeurlijke uitschuiver dubbel zwaar zou aanrekenen des te groter gezien het feit dat er rond en in de kerk gamanifesteerd zou worden ? Dan was er ook de mogelijkheid tot uitputting. Zouden de nationalisten wel iedere zondag aanwezig zijn, konden ze rekenen op genoeg sympathie en steun en vooral zou de invloed van de franskiljonse kaste niet te sterk zijn wat zou leiden tot het zo gekende "belgische repressie-apparaat" ? Moest men niet vrezen dat de belgische politie - in uniform of niet - van week tot week harder en harder zou ingrijpen ? Dat het processen verbaal zou regenen, met als gevolg veroordelingen, gavangenisstraffen en boetes ?

Het was één van de ondernemingen van Wim Maes die spontaan gestart werden. Er waren geen lange  voorbereidingen aan vooraf gegaan. Er was niet lang gesproken over de mogelijkheden en moeilijkheden, er was niet lang gewikt en gewogen. Geen planning !

Wat was het dan wel ? Het geloof dat bergen verzet ? Klinkt misschien wat overdreven, of wat romantisch, maar daar kwam het op neer. Wim Maes zag er iets in. Hij geloofde in de noodzakelijkheid de zaak zonder dralen aan te pakken en gedaan te maken met deze wantoestanden. En zoals dikwijls klonk zijn woord :"Wij moeten iets doen, de anderen zullen wel volgen". En wat velen niet voor mogelijk hielden, gebeurde. Men volgde ! Spontaan verschenen zondag na zondag nationalisten aan de kerk van de Heilige Geest in Antwerpen. Nadien ook nog aan de St Jozefskerk in de nabijheid van het Antwerpse stadspark. Later nog aan de kerken van andere Vlaamse steden. Niet te vergeten aan sommige kustkerken.

Actie in en buiten de kerk. Incidenten in en buiten de kerk.

Zodra vanop een kansel uit de mond van een geestelijke het Frans weerklonk, begon het protest. Dit uitte zich in verschillende vormen. Geschuifel van stoelen. Mensen verlaten, tergend langzaam, de kerk tijdens de Franse preek, om de kerk terug binnen te komen wanneer de preek is beëindigd. Anderen blijven in de kerk aanwezig. Er wordt gehoest. Het hoesten wordt nadien vervangen door luidop te bidden in het Nederlands tijdens de Franse preek. Anderen zingen. Zij zingen liederen die voor katholieke Vlamingen, voor katholieke nationalisten, steeds een uiting waren van hun katholiek zijn, en van hun Vlaming zijn. Na de mis, buiten de kerk klonken heftiger tonen. Werden andere liederen gezongen. Lieten de kreten niets aan duidelijkheid over. En de acties en incidenten in en buiten de kerk bleven aanhouden. Zondag na zondag. En er verschenen steeds meer nationalisten. Van alle leeftijden.

De franskiljons zaten er maar witjes bij, maar buiten een paar enkelingen, gingen zij geen discussie aan met de Vlamingen. Tot wanneer pater Brauns tussen de betogers werd opgemerkt. Dat was ongehoor. En Jezuïet kon onmogelijk flamingant zijn ! "Un Jésuite parmi ces flamingants, c'est fanatiques ! Comment est-ce possible " ?

En ondanks het bespottelijke journalistengeschrijf bleven de betogers volhouden. Ondanks het ingrijpen van politie en gerecht zowel binnen als buiten de kerk. Maar de stok werd vlug gevonden. Het verstoren van de eredienst was strafbaar. Zoals altijd had belgië zijn teksten en paragrafen bij de hand om in te grijpen en het woord te laten aan "het beste gerecht ter wereld...". Zo begon de politie hardhandig in te grijpen buiten de kerk. In belendende straten kwam het voortdurend tot schermutselingen, die van week tot week scherper en nijdiger werden. Maar de betogers hielden stand. De matrakken, de processen verbaal, de gerechtelijke vervolgingen, de gevangenis hebben de wil om een einde te stellen aan "de Franse preken" niet kunnen breken. Wim Maes haalde zijn gelijk !

Na weken en weken manifesteren haalden de nationalisten hun slag in Antwerpen thuis. Op het punt van de Franse preken moesten de franskiljons wijken.

Terwijl de aangehoudenen in de gevangenis zitten besluit Wim Maes, op een paar dagen tijd, een betoging voor hun vrijlating op het getouw te zetten. De betoging wordt een groot succes. Geopend door de vrouwen en kinderen van de gevangenen trok de betoging door de straten van Antwerpen, de invrijheidstelling van de opgeslotenen eisend, leuzen scanderend tegen de franskiljons, het belgisch gerecht en bisschop Daems. En Antwerpen werd een voorbeeld dat aanstekelijk werkte. Ook in andere steden trad men nu op. Ook Vlaamse badplaatsen als Koksijde, Oostduinkerk, Knokke, Oostende werden het toneel van hevige incidenten, verboden betogingen, waarbij niet alleen de politie maar ook de rijkswacht te pas kwam. Charges, waterkanon...niets bleef achterwege. Er werden strooibrieven verspreid  waarin de houding van de bisschop van Brugge, Mgr De Smedt werd gehekeld, of die vermeldden "Rijkswacht in dienst van de clerus".

Twee van de aangehouden veroordeelden liepen een effectieve gevangenisstraf op : Wilfrieda Witters  en Joris De Bois, wegens weerspannigheid en verstoren van een eredienst. Een aantal anderen kregen geldboetes. Het aangehouden blijven van twee gevangenen na de rellen in Koksijde was voor Wim Maes overigens het sein om niets onverlet te laten ten einde hen vrij te krijgen. In alle haast richtte hij een komitee op met het oog op een betoging in Brugge, waar Witters en De Bois gevangen zaten. Dit komitee verspreid een persbericht waarin ze de ant-Vlaamse houiding van het belgisch gerecht hekelt, en roept alle rechtgeaarde Vlamingen op deel te nemen aan de protestbetoging.

Ook de Vlaamse jeugd deed mee.

Wim Maes wist echter dat deze betoging onmiddeliijk zou verboden worden, en een massa politie en rijkswacht op de been zou worden gebracht. Hij koos daarom, in alle stilte, voor de "rustige methode". Zo kon hij van te voren verloren botsingen vermijden. Daarom trok hij die zondag met selchts enkele V.M.O. mannen naar Brugge om er kalm te betogen. Tot spijt van de massaal opgetrommelde politie en rijkswacht. Er waren meer persmensen dan V.M.O. mannen. Er werden enkele pamfletten uitgedeeld, en Wim Maes gaf een korte perconferentie op het terras van een Brugs café. Daarin stelde hij onder meer de vraag waarom in de Verenigde Staten, de negers, beschermd door de politie, voor hun rechten op straat mochten komen, terwijl in belgië elke betoging van Vlamingen, de meerderheid van het land, stelselmatig verboden wordt.

Tientallen mensen hebben kennis gemaakt met de gevangenis. Zware geldboetes zijn uitgesproken. En er was de zoveelste belgische repressie. Maar de V.M.O., Wim Maes en de nationalisten hebben doorgezet en hun slag thuisgehaald. Er waren geen Franse preken meer.

Al moeten we hier echter onmiddellijk aan toevoegen dat dit, op vandaag, aan de Vlaamse kust nog steeds anders is.

Bronnen
"Wim Maes" van Karel Dillen - Preken en militanten - aangepaste versie (met toevoeging van eigen inzichten)

Literatuur
"Wim Maes" van Karel Dillen

Fotos en afbeeldingen
"De V.M.O. in beeld " Kamiel Van Damme